با اجرای قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان، صدور صورتحساب الکترونیکی به یکی از مهم‌ترین تکالیف مالیاتی بسیاری از کسب‌وکارها تبدیل شده است. با این حال، همه صورت‌حساب‌های الکترونیکی یکسان نیستند و انتخاب نوع صحیح صورتحساب اهمیت زیادی دارد.
صورت‌حساب‌های الکترونیکی از نظر ساختار اطلاعاتی به سه نوع اصلی نوع اول، نوع دوم و نوع سوم تقسیم می‌شوند.
تفاوت این سه نوع بیشتر به اطلاعاتی که درباره خریدار و فروشنده ثبت میشود، امکان برخورداری خریدار از اعتبار مالیات بر ارزش افزوده و نحوه ثبت معامله مربوط است.
به‌طور خلاصه، اگر مشخصات کامل خریدار باید در فاکتور ثبت شود و خریدار قصد استفاده از اعتبار مالیاتی داشته باشد، معمولاً صورتحساب نوع اول کاربرد دارد. اگر نیازی به ثبت مشخصات خریدار نباشد، صورتحساب نوع دوم مورد استفاده قرار می‌گیرد. نوع سوم نیز به رسید برخی دستگاه‌های کارتخوان و درگاه‌های پرداخت واجد شرایط مربوط میشود.
صورتحساب الکترونیکی چیست؟
صورتحساب الکترونیکی نوعی فاکتور است که اطلاعات آن مطابق استانداردها و الگوهای تعیین‌شده توسط سازمان امور مالیاتی تهیه و در سامانه مؤدیان ثبت میشود.
این صورتحساب برخلاف فاکتورهای معمولی، ساختار مشخصی دارد و متناسب با نوع آن میتواند شامل اطلاعاتی مانند موارد زیر باشد:
مشخصات فروشنده
مشخصات خریدار
تاریخ و زمان صدور
شناسه کالا یا خدمت
تعداد یا مقدار
مبلغ کالا یا خدمت
تخفیف
مالیات و عوارض
روش تسویه
شماره منحصر‌به‌فرد مالیاتی
میزان اطلاعاتی که در یک فاکتور ثبت میشود به نوع و الگوی صورتحساب بستگی دارد.
تفاوت صورتحساب نوع اول، دوم و سوم در یک نگاه
ویژگیصورت‌حساب نوع اولصورت‌حساب نوع دومصورت‌حساب نوع سوماطلاعات فروشندهکاملکاملاطلاعات لازم فروشندهاطلاعات خریداردرج می‌شودالزامی نیستدرج نمی‌شوداطلاعات کالا یا خدمتکاملکاملجزئیات کامل ندارداعتبار مالیاتی خریداردر صورت رعایت شرایط داردنداردنداردامکان ثبت معامله نسیهداردنقدی تلقی می‌شودمبتنی بر پرداختکاربرد رایجمعاملات با خریدار مشخصفروش به مصرف‌کننده نهاییپرداخت از طریق پایانه واجد شرایطمیزان جزئیاتزیادمتوسطمحدود
مهم‌ترین تفاوت را می‌توان به زبان ساده این‌گونه بیان کرد:
نوع اول = فروشنده + خریدار + کالا یا خدمت
نوع دوم = فروشنده + کالا یا خدمت، بدون الزام به ثبت اطلاعات خریدار
نوع سوم = اطلاعات مربوط به پرداخت از طریق پایانه فروشگاهی واجد شرایط
صورتحساب الکترونیکی نوع اول چیست؟
صورتحساب الکترونیکی نوع اول کامل‌ترین نوع صورتحساب از نظر اطلاعات خریدار و فروشنده است.
در این نوع فاکتور، اطلاعات فروشنده، اطلاعات خریدار و مشخصات مربوط به کالا یا خدمت ثبت میشود.
بسته به نوع معامله و الگوی مورد استفاده، اطلاعاتی مانند موارد زیر نیز در صورتحساب نوع اول درج میشود:
اطلاعات هویتی فروشنده
اطلاعات هویتی و اقتصادی خریدار
شناسه کالا یا خدمت
شرح کالا یا خدمت
مقدار یا تعداد
مبلغ واحد
مبلغ کل
تخفیف
نرخ مالیات و عوارض
مبلغ مالیات و عوارض
مبلغ نقدی
مبلغ نسیه
روش تسویه
به همین دلیل، صورتحساب نوع اول بیشتر در معاملاتی اهمیت دارد که باید هویت خریدار به‌صورت مشخص در سامانه ثبت شود.
مهم‌ترین ویژگی صورتحساب نوع اول؛ اعتبار مالیاتی خریدار
یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های صورتحساب نوع اول با نوع دوم و سوم، موضوع اعتبار مالیات بر ارزش افزوده است.
اگر خریدار یک مؤدی مالیاتی باشد، اطلاعات او به‌درستی در صورتحساب درج شود و سایر شرایط قانونی نیز رعایت شود، صورتحساب نوع اول میتواند مبنای استفاده خریدار از اعتبار مالیاتی قرار گیرد.
این موضوع به‌ویژه در معاملات بین کسب‌وکارها اهمیت زیادی دارد.
مثال صورتحساب نوع اول
فرض کنید شرکت «الف» از شرکت «ب» مقداری مواد اولیه خریداری می‌کند.
شرکت الف می‌خواهد مالیات بر ارزش افزوده‌ای را که هنگام خرید پرداخت کرده است، در محاسبات مالیاتی خود بهعنوان اعتبار مالیاتی لحاظ کند.
در این شرایط باید اطلاعات خریدار نیز در صورتحساب ثبت شود؛ بنابراین صورتحساب نوع اول متناسب با این معامله خواهد بود.
آیا صورتحساب نوع اول فقط مخصوص شرکت‌هاست؟
خیر.
این تصور که صورتحساب نوع اول فقط در معاملات بین شرکت‌ها استفاده میشود، دقیق نیست.
ممکن است یک شخص حقیقی صاحب کسب‌وکار نیز خریدار باشد و نیاز داشته باشد اطلاعات اقتصادی او در صورتحساب ثبت شود.
عامل تعیین‌کننده، ماهیت معامله، نوع خریدار و الزامات مالیاتی مربوط به آن است.
صورتحساب الکترونیکی نوع دوم چیست؟
صورتحساب الکترونیکی نوع دوم نسبت به نوع اول اطلاعات کمتری درباره خریدار دارد.
در این نوع صورتحساب، اطلاعات فروشنده و اطلاعات کالا یا خدمت درج میشود، اما درج اطلاعات خریدار الزامی نیست.
صورتحساب نوع دوم برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمیکند و معامله مربوط به آن نقدی تلقی میشود.
اطلاعات این صورتحساب معمولاً شامل مواردی مانند موارد زیر است:
اطلاعات فروشنده
شناسه کالا یا خدمت
شرح کالا یا خدمت
مقدار یا تعداد
مبلغ
تخفیف
مالیات و عوارض
سایر اطلاعات موردنیاز الگوی مربوط
صورتحساب نوع دوم بیشتر کجا استفاده میشود؟
یکی از کاربردهای رایج صورتحساب نوع دوم، فروش به مصرف‌کننده نهایی است.
برای مثال، فرض کنید یک فروشگاه کالایی را به یک مشتری عادی می‌فروشد.
مشتری شخص عادی است و نمی‌خواهد این خرید را در پرونده مالیاتی خود ثبت کند یا از اعتبار مالیات بر ارزش افزوده استفاده کند.
در چنین شرایطی و در صورت رعایت سایر مقررات، می‌توان از صورتحساب نوع دوم استفاده کرد.
مثال صورتحساب نوع دوم
فرض کنید مشتری از یک فروشگاه لوازم خانگی محصولی خریداری می‌کند.
فروشگاه باید اطلاعات کالا، مبلغ فروش و مالیات و عوارض مربوط را در صورتحساب ثبت کند، اما مشتری نیازی به ثبت شماره اقتصادی یا اطلاعات مالیاتی خود ندارد.
در این حالت، صورتحساب نوع دوم میتواند متناسب با معامله باشد.
آیا صورتحساب نوع دوم اعتبار مالیاتی دارد؟
خیر.
صورتحساب نوع دوم برای خریدار اعتبار مالیات بر ارزش افزوده ایجاد نمیکند.
بنابراین اگر مشتری شما یک فعال اقتصادی است و قصد دارد مالیات پرداخت‌شده بابت خرید را بهعنوان اعتبار مالیاتی استفاده کند، باید بررسی شود که آیا معامله باید در قالب صورتحساب نوع اول ثبت شود یا خیر.
صدور صورتحساب نوع دوم به‌جای نوع اول میتواند باعث شود خریدار امکان استفاده از اعتبار مالیاتی مرتبط با آن خرید را نداشته باشد.
آیا صورتحساب نوع دوم میتواند نسیه باشد؟
صورتحساب نوع دوم طبق مقررات نقدی تلقی میشود.
این موضوع یکی دیگر از تفاوت‌های مهم میان صورتحساب نوع اول و دوم است.
در صورتحساب نوع اول امکان ثبت اطلاعات مربوط به نحوه تسویه، از جمله نقدی و نسیه بودن معامله، متناسب با الگوی مربوط وجود دارد؛ اما صورتحساب نوع دوم نقدی در نظر گرفته میشود.
صورتحساب الکترونیکی نوع سوم چیست؟
صورتحساب الکترونیکی نوع سوم با دو نوع قبلی تفاوت قابل توجهی دارد.
صورتحساب نوع سوم در واقع رسید پرداخت صادرشده توسط دستگاه کارتخوان بانکی یا درگاه پرداخت الکترونیکی است که مطابق مقررات سازمان امور مالیاتی بهعنوان پایانه فروشگاهی مورد پذیرش قرار گرفته باشد.
در این نوع صورتحساب اطلاعات محدودتری نسبت به نوع اول و دوم ثبت میشود.
اطلاعات آن میتواند شامل مواردی مانند این‌ها باشد:
مبلغ پرداخت
شماره پذیرنده
شماره پایانه
شماره پیگیری تراکنش
تاریخ پرداخت
زمان پرداخت
اطلاعات موردنیاز فروشنده
در نتیجه، برخلاف صورتحساب نوع اول و دوم، اطلاعات کامل ردیف‌های کالا و خدمات در صورتحساب نوع سوم وجود ندارد.
آیا هر رسید کارتخوان یک صورتحساب نوع سوم است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود هر رسیدی که از دستگاه کارتخوان صادر میشود، صورتحساب الکترونیکی نوع سوم محسوب میشود.
دستگاه کارتخوان یا درگاه پرداخت باید طبق مقررات سازمان امور مالیاتی بهعنوان پایانه فروشگاهی مؤدی پذیرفته شده باشد و شرایط لازم برای صدور صورتحساب نوع سوم را داشته باشد.
بنابراین صرف پرداخت وجه از طریق کارت بانکی به معنی صدور صورتحساب نوع سوم نیست.
آیا صورتحساب نوع سوم اعتبار مالیاتی دارد؟
خیر.
صورتحساب نوع سوم نیز مانند نوع دوم برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمیکند.
به همین دلیل اگر یک شرکت یا فعال اقتصادی خریدی انجام داده باشد و بخواهد از اعتبار مالیات بر ارزش افزوده مربوط به آن استفاده کند، صرف دریافت رسید کارتخوان برای این منظور کافی نیست.
تفاوت صورتحساب نوع اول و دوم چیست؟
یکی از پرتکرارترین سؤالات درباره سامانه مؤدیان این است که تفاوت نوع اول و دوم چیست.
مهم‌ترین تفاوت این دو نوع به اطلاعات خریدار و اعتبار مالیاتی مربوط میشود.
در صورتحساب نوع اول، اطلاعات خریدار ثبت میشود و در صورت رعایت شرایط قانونی، امکان استفاده خریدار از اعتبار مالیاتی وجود دارد.
در صورتحساب نوع دوم، درج اطلاعات خریدار الزامی نیست و برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمیشود.
همچنین صورتحساب نوع دوم نقدی تلقی میشود.
به زبان ساده:
صورتحساب نوع اول: خریدار مشخص است و اطلاعات او در فاکتور ثبت میشود.
صورتحساب نوع دوم: اطلاعات خریدار الزامی نیست و معمولاً برای فروش به مصرف‌کننده نهایی کاربرد دارد.
تفاوت صورتحساب نوع دوم و سوم چیست؟
اگرچه نوع دوم و سوم هیچ‌کدام برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمی‌کنند، اما ساختار آنها متفاوت است.
در نوع دوم، فروشنده یک صورتحساب دارای جزئیات کالا یا خدمت صادر می‌کند.
یعنی اطلاعاتی مانند شناسه کالا، تعداد، مبلغ، تخفیف و مالیات در صورتحساب ثبت میشود.
اما نوع سوم اساساً یک رسید پرداخت الکترونیکی است و اطلاعات آن بیشتر مربوط به تراکنش بانکی است.
بنابراین صورتحساب نوع دوم و رسید کارتخوان نوع سوم یکسان نیستند.
تفاوت صورتحساب نوع اول و سوم چیست؟
تفاوت میان نوع اول و سوم بسیار بیشتر است.
صورتحساب نوع اول یک سند کامل مربوط به معامله است که میتواند شامل اطلاعات فروشنده، خریدار، کالا یا خدمت، مالیات، تخفیف و نحوه تسویه باشد.
در مقابل، صورتحساب نوع سوم بیشتر اطلاعات مربوط به پرداخت را ثبت می‌کند.
همچنین:
نوع اول میتواند در صورت رعایت شرایط برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد کند.
نوع سوم اعتبار مالیاتی ندارد.
در نوع اول مشخصات خریدار ثبت میشود.
در نوع سوم مشخصات کامل خریدار ثبت نمیشود.
نوع اول شامل جزئیات کالا یا خدمت است.
نوع سوم عمدتاً اطلاعات پرداخت را دربر می‌گیرد.
اگر خریدار کد اقتصادی داشته باشد، چه نوع صورت‌حسابی باید صادر شود؟
صرف داشتن کد اقتصادی به‌تنهایی معیار نهایی برای انتخاب نوع صورتحساب نیست.
اما اگر خریدار یک فعال اقتصادی است و می‌خواهد خرید در پرونده مالیاتی او ثبت شود و در صورت وجود شرایط قانونی از اعتبار مالیات بر ارزش افزوده استفاده کند، باید صورت‌حسابی صادر شود که اطلاعات خریدار در آن ثبت شود.
در چنین شرایطی معمولاً صورتحساب نوع اول مطرح است.
صدور نوع دوم یا ارائه صرف رسید کارتخوان ممکن است نیاز مالیاتی خریدار را برطرف نکند.
آیا نوع صورتحساب با الگوی صورتحساب یکی است؟
خیر.
این دو مفهوم در سامانه مؤدیان با یکدیگر تفاوت دارند.
نوع صورتحساب مشخص می‌کند ساختار کلی فاکتور از نوع اول، دوم یا سوم است.
اما الگوی صورتحساب به ماهیت فعالیت یا معامله مربوط میشود.
برای مثال الگوهای مختلفی برای فعالیت‌هایی مانند موارد زیر وجود دارد:
فروش کالا و خدمات
طلا، جواهر و پلاتین
معاملات ارزی
قراردادهای پیمانکاری
قبوض خدماتی
بلیت
صادرات
بنابراین ممکن است دو صورتحساب هر دو از نوع اول باشند، اما الگوی متفاوتی داشته باشند.
نوع صورتحساب با اصلی، اصلاحی و ابطالی چه تفاوتی دارد؟
اصطلاحات نوع اول، دوم و سوم با عبارت‌های اصلی، اصلاحی، ابطالی و برگشت از فروش متفاوت هستند.
نوع اول، دوم و سوم به ساختار اطلاعاتی صورتحساب اشاره دارد.
اما اصلی، اصلاحی، ابطالی و برگشت از فروش به وضعیت و موضوع صورتحساب مربوط می‌شوند.
برای مثال ممکن است یک صورتحساب نوع اول به‌صورت «اصلی» صادر شود و بعد به دلیل وجود اشتباه در بعضی اطلاعات، برای آن صورتحساب «اصلاحی» صادر شود.
بنابراین این دو دسته‌بندی را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت.
برای فروش به مصرف‌کننده نهایی نوع اول بزنیم یا نوع دوم؟
در بسیاری از فروش‌هایی که مشتری مصرف‌کننده نهایی است و نیازی به اعتبار مالیاتی ندارد، صورتحساب نوع دوم میتواند متناسب با معامله باشد.
با این حال، این موضوع را نباید یک قانون مطلق در نظر گرفت.
نوع فعالیت، مقررات مربوط به آن کسب‌وکار، الگوی صورتحساب و شرایط معامله نیز باید بررسی شوند.
برای مثال:
مشتری عادی فروشگاه: معمولاً به اعتبار مالیاتی نیاز ندارد و حسب شرایط نوع دوم میتواند مناسب باشد.
شرکت یا فعال اقتصادی: اگر نیاز به ثبت خرید و اعتبار مالیاتی داشته باشد، معمولاً نیازمند صورتحساب نوع اول است.
کدام صورتحساب برای اعتبار مالیات بر ارزش افزوده مناسب است؟
از میان انواع اول، دوم و سوم، صورتحساب نوع اول است که در صورت رعایت شرایط قانونی میتواند مبنای اعتبار مالیات بر ارزش افزوده خریدار قرار گیرد.
صورتحساب نوع دوم و سوم برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمی‌کنند.
به همین دلیل، فعالان اقتصادی هنگام خرید بهتر است پیش از نهایی شدن معامله مطمئن شوند فروشنده امکان صدور صورتحساب مناسب برای آنها را دارد.
این موضوع به‌ویژه در خریدهایی که مبلغ مالیات بر ارزش افزوده آنها قابل توجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
چند مثال برای تشخیص نوع صورتحساب
مثال اول: فروش یک شرکت به شرکت دیگر
شرکت «الف» مقداری کالا به شرکت «ب» می‌فروشد.
شرکت ب می‌خواهد خرید و مالیات بر ارزش افزوده آن را در پرونده مالیاتی خود ثبت کند.
در این شرایط اطلاعات خریدار باید ثبت شود و متناسب با ماهیت معامله، صورتحساب نوع اول کاربرد خواهد داشت.
مثال دوم: فروش به یک مشتری عادی
یک فروشگاه کالایی را به یک مصرف‌کننده نهایی می‌فروشد.
مشتری نیازی به ثبت خرید در پرونده مالیاتی و استفاده از اعتبار ارزش افزوده ندارد.
در صورت انطباق با مقررات، صورتحساب نوع دوم میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
مثال سوم: پرداخت از طریق کارتخوان
مشتری مبلغ خرید را از طریق دستگاه کارتخوانی پرداخت می‌کند که مطابق مقررات بهعنوان پایانه فروشگاهی مؤدی پذیرفته شده است.
رسید واجد شرایط این تراکنش میتواند صورتحساب نوع سوم محسوب شود.
اشتباهات رایج در انتخاب نوع صورتحساب
یکی از اشتباهات رایج، صدور صورتحساب نوع دوم برای خریدار اقتصادی است؛ در حالی که خریدار برای استفاده از اعتبار مالیاتی به صورتحساب دارای اطلاعات اقتصادی خود نیاز دارد.
اشتباه دیگر این است که برخی افراد تصور می‌کنند هر رسید کارتخوان یک صورتحساب نوع سوم است.
در حالی که پایانه باید شرایط تعیین‌شده توسط سازمان امور مالیاتی را داشته باشد.
یکی دیگر از اشتباهات رایج، یکسان دانستن «نوع صورتحساب» با «الگوی صورتحساب» است.
ممکن است نوع صورتحساب صحیح انتخاب شده باشد، اما انتخاب الگوی اشتباه همچنان باعث ثبت نادرست اطلاعات شود.
همچنین نباید صورتحساب نوع دوم را با نوع سوم یکسان دانست. نوع دوم دارای جزئیات مربوط به کالا یا خدمت است، اما نوع سوم عمدتاً مبتنی بر اطلاعات تراکنش پرداخت است.
چگونه نوع صحیح صورتحساب را انتخاب کنیم؟
قبل از صدور فاکتور بهتر است به چهار سؤال پاسخ دهید:
آیا خریدار مصرف‌کننده نهایی است یا یک فعال اقتصادی؟
آیا اطلاعات هویتی و اقتصادی خریدار باید در فاکتور درج شود؟
آیا خریدار به اعتبار مالیات بر ارزش افزوده نیاز دارد؟
آیا معامله از طریق یک پایانه فروشگاهی واجد شرایط انجام شده است؟
اگر خریدار یک فعال اقتصادی است و به اعتبار مالیاتی نیاز دارد، معمولاً صورتحساب نوع اول اهمیت پیدا می‌کند.
اگر خریدار مصرف‌کننده نهایی است و به اعتبار مالیاتی نیاز ندارد، حسب مقررات می‌توان از نوع دوم استفاده کرد.
اگر شرایط قانونی استفاده از پایانه فروشگاهی فراهم باشد، صورتحساب نوع سوم نیز میتواند موضوعیت داشته باشد.
جمع‌بندی
شناخت انواع صورتحساب الکترونیکی نوع اول، دوم و سوم برای جلوگیری از خطا در سامانه مؤدیان اهمیت زیادی دارد.
صورتحساب نوع اول دارای اطلاعات کامل خریدار و فروشنده است و در صورت رعایت شرایط قانونی میتواند برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد کند.
صورتحساب نوع دوم شامل اطلاعات فروشنده و کالا یا خدمت است، اما ثبت مشخصات خریدار در آن الزامی نیست. این نوع صورتحساب برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمیکند و نقدی تلقی میشود.
صورتحساب نوع سوم نیز رسید پرداخت دستگاه کارتخوان یا درگاه پرداخت الکترونیکی واجد شرایط است و اطلاعات محدودتری دارد. این نوع صورتحساب نیز برای خریدار اعتبار مالیاتی ایجاد نمیکند.
در نتیجه، انتخاب نوع صورتحساب نباید صرفاً براساس راحتی کار با نرم‌افزار انجام شود. نوع خریدار، ماهیت معامله، نیاز به اعتبار مالیاتی و الگوی فعالیت همگی باید هنگام انتخاب نوع صورتحساب در نظر گرفته شوند.
به‌روزرسانی محتوای مالیاتی: ۱۴۰۵
