چک برگشتی یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که هم واحد حسابداری و خزانه‌داری و هم مدیران کسب‌وکار باید با آن آشنا باشند. برگشت خوردن یک چک فقط به معنای دریافت نشدن وجه نیست؛ این اتفاق میتواند روی جریان نقدی، حساب مشتری یا تأمین‌کننده، سوابق بانکی صادرکننده و حتی دسترسی او به برخی خدمات بانکی اثر بگذارد.
از طرف دیگر، پس از برگشت چک باید ثبت حسابداری آن نیز به‌درستی اصلاح شود تا مانده حساب مشتری، اسناد دریافتنی، اسناد پرداختنی و بانک با وضعیت واقعی مطابقت داشته باشد.
در این مقاله بررسی می‌کنیم چک برگشتی چیست، چه عواقبی دارد، روشهای رفع سوءاثر از چک برگشتی کدام‌اند و ثبت حسابداری چک برگشتی دریافتی و پرداختی چگونه انجام میشود.
نکته: مقررات مربوط به چک ممکن است تغییر کند. بخش حقوقی و بانکی این مقاله بر اساس مقررات جاری و دستورالعمل حساب جاری مصوب ۱۴۰۴ تنظیم شده و برای پرونده‌های خاص بهتر است وضعیت از بانک یا مشاور حقوقی بررسی شود.
چک برگشتی چیست؟
چک برگشتی چکی است که بانک نتواند تمام یا بخشی از مبلغ آن را به دارنده پرداخت کند و برای آن گواهی عدم پرداخت صادر شود.
طبق دستورالعمل جاری بانک مرکزی، دلایل عدم پرداخت میتواند شامل کمبود موجودی، مغایرت امضا، اختلاف در مندرجات چک، مسدود بودن حساب، دستور عدم پرداخت در شرایط قانونی، مخدوش بودن چک یا مغایرت اطلاعات نسخه کاغذی با اطلاعات ثبت‌شده در سامانه صیاد باشد.
بنابراین هر چک برگشتی الزاماً فقط به دلیل «خالی بودن حساب» برگشت نمی‌خورد.
گواهی عدم پرداخت چیست؟
وقتی بانک امکان پرداخت چک را نداشته باشد، در صورت درخواست ذی‌نفع گواهی عدم پرداخت صادر می‌کند.
این گواهی اطلاعات مربوط به چک و علت عدم پرداخت را مشخص می‌کند و در فرآیندهای بانکی و حقوقی اهمیت زیادی دارد.
در صورت موجود بودن بخشی از مبلغ چک نیز دارنده میتواند مبلغ قابل پرداخت را دریافت کند و برای باقیمانده وجه، گواهی عدم پرداخت صادر شود.
مهم‌ترین دلایل برگشت خوردن چک
دلایل رایج چک برگشتی عبارت‌اند از:
کافی نبودن موجودی حساب
مسدود بودن حساب
بسته بودن حساب
مغایرت امضای چک
اختلاف در مبلغ یا تاریخ
مخدوش یا قلم‌خورده بودن چک
مغایرت اطلاعات چک کاغذی با سامانه صیاد
دستور قانونی عدم پرداخت
نبود امکان برداشت از حساب
در عمل، کمبود یا نبود موجودی یکی از شناخته‌شده‌ترین دلایل برگشت چک است.
عواقب چک برگشتی برای صادرکننده چیست؟
پس از ثبت غیرقابل پرداخت بودن چک، اطلاعات مربوط به آن در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت میشود و در صورت رفع نشدن سوءاثر، محدودیت‌های بانکی برای صادرکننده ایجاد خواهد شد.
طبق مقررات، بانک‌ها پس از گذشت ۲۴ ساعت باید محدودیت‌های قانونی مربوط به چک برگشتی را اعمال کنند. چیستارا
محدودیت در دریافت دسته چک جدید
شخصی که چک برگشتی رفع سوءاثر نشده داشته باشد، نمی‌تواند مانند یک مشتری عادی دسته چک جدید دریافت کند. دستورالعمل حساب جاری صراحتاً اشخاص دارای چک برگشتی رفع سوءاثر نشده را در فهرست افراد ممنوع از دریافت دسته چک قرار داده است.
محدودیت در افتتاح برخی حساب‌ها و دریافت کارت جدید
قانون صدور چک برای اشخاص دارای چک برگشتی رفع سوءاثر نشده محدودیت‌هایی در دریافت برخی خدمات بانکی در نظر گرفته است.
مسدود شدن وجه در حساب‌ها
یکی از آثار مهم برگشت چک، امکان مسدود شدن وجوه متعلق به صادرکننده در حساب‌های بانکی او تا میزان کسری مبلغ چک، مطابق ترتیبات مقرر بانک مرکزی است.
تأثیر بر اعتبار مالی
وجود سابقه چک برگشتی میتواند در ارزیابی اعتباری فرد یا شرکت تأثیر منفی داشته باشد.
این موضوع برای کسب‌وکارهایی که به تسهیلات، اعتبار تجاری، دسته چک یا روابط مالی با تأمین‌کنندگان وابسته‌اند اهمیت بیشتری دارد.
امکان پیگیری حقوقی یا کیفری
دارنده چک بسته به نوع چک، علت برگشت، نحوه صدور و شرایط قانونی ممکن است بتواند از مسیرهای حقوقی، ثبتی یا در برخی موارد کیفری برای وصول طلب اقدام کند.
نوع پیگیری در همه چکهای برگشتی یکسان نیست؛ بنابراین نباید هر چک برگشتی را به‌طور خودکار «پرونده کیفری» در نظر گرفت.
رفع سوءاثر چک برگشتی چیست؟
رفع سوءاثر یعنی سابقه منفی ناشی از چک برگشتی در سامانه بانکی طبق یکی از روشهای قانونی تعیین تکلیف شود.
پس از تحقق یکی از شرایط قانونی، بانک باید موضوع را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی اعلام کند تا سوءاثر چک رفع شود.
روشهای رفع سوءاثر چک برگشتی
بر اساس دستورالعمل فعلی حساب جاری، چند روش مشخص برای رفع سوءاثر وجود دارد.
۱. تأمین موجودی و وصول چک
ساده‌ترین حالت این است که صادرکننده کسری موجودی را تأمین کند و دارنده چک وجه خود را دریافت کند.
پس از وصول، بانک میتواند وضعیت چک را به عنوان رفع سوءاثر شده ثبت کند.
۲. واریز مبلغ و مسدود کردن آن به نفع دارنده
اگر دارنده برای دریافت وجه مراجعه نکند، صادرکننده میتواند مبلغ کسری را به حساب جاری مربوط واریز و درخواست کند وجه برای دارنده مسدود شود.
طبق دستورالعمل ۱۴۰۴، این مسدودی میتواند حداکثر تا یک سال ادامه داشته باشد و بانک پس از مسدود کردن وجه باید نسبت به رفع سوءاثر اقدام کند و ظرف سه روز کاری تأمین وجه را به ذی‌نفع اطلاع دهد.
۳. ارائه لاشه چک برگشتی
یکی دیگر از راه‌ها، ارائه اصل یا لاشه چک برگشتی به بانک محال‌علیه است.
برای چکهای صیادی ثبت‌شده نیز ارائه لاشه چک توسط صادرکننده میتواند از موجبات رفع سوءاثر باشد.
۴. ارائه رضایتنامه رسمی دارنده
اگر دارنده چک رضایت داده باشد، میتوان رضایتنامه رسمی تنظیم‌شده در دفتر اسناد رسمی را به بانک ارائه کرد.
برای برخی اشخاص حقوقی نیز مقررات مربوط به نامه رسمی یا رضایتنامه صاحبان امضای مجاز اعمال میشود.
۵. ارائه نامه مرجع قضایی یا ثبتی
اگر عملیات اجرایی مربوط به چک پایان یافته باشد، ارائه نامه رسمی از مرجع قضایی یا ثبتی ذی‌صلاح میتواند مبنای رفع سوءاثر قرار گیرد.
۶. ارائه حکم قضایی مبنی بر برائت ذمه
اگر حکم قضایی صادر شود که برائت ذمه صاحب حساب را در مورد چک تأیید کند، این حکم نیز میتواند برای رفع سوءاثر استفاده شود.
۷. گذشت سه سال تحت شرایط قانونی
طبق دستورالعمل جاری، در صورتی که سه سال از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت گذشته باشد و دارنده در خصوص چک دعوای حقوقی یا کیفری مطرح نکرده باشد، امکان رفع سوءاثر بر این مبنا وجود دارد.
برای رفع سوءاثر چک برگشتی چه مدارکی لازم است؟
مدارک موردنیاز به روش رفع سوءاثر بستگی دارد.
ممکن است بانک حسب مورد یکی از مدارک زیر را درخواست کند:
اصل چک برگشتی
گواهی عدم پرداخت
مدارک شناسایی
رضایتنامه رسمی دارنده
نامه مرجع قضایی یا ثبتی
حکم قضایی
درخواست مسدود کردن وجه
مدارک مربوط به تأمین یا پرداخت مبلغ
بهتر است قبل از مراجعه، مدارک لازم از بانک صادرکننده چک استعلام شود.
رفع سوءاثر چقدر طول می‌کشد؟
در صورت تحقق یکی از شرایط قانونی، بانک موظف است اطلاعات رفع سوءاثر را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی اعلام کند.
در مقررات جدید برای برخی روش‌ها رفع سوءاثر به‌صورت فوری و برخط پیش‌بینی شده است؛ بااین‌حال زمان مشاهده نتیجه در خدمات مختلف بانکی ممکن است به فرآیند اجرایی بانک نیز وابسته باشد.
ثبت حسابداری چک برگشتی دریافتی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کار حسابدار، اصلاح سند مربوط به چکی است که از مشتری دریافت شده اما وصول نشده است.
فرض کنید شرکت از مشتری بابت بدهی او یک چک 50,000,000 تومانی دریافت کرده است.
در زمان دریافت چک ثبت کرده‌ایم:
اسناد دریافتنی: 50,000,000 تومان بدهکار
حساب مشتری: 50,000,000 تومان بستانکار
حال چک در سررسید برگشت می‌خورد.
ثبت برگشت معمولاً به این شکل خواهد بود:
حساب مشتری: 50,000,000 تومان بدهکار
اسناد دریافتنی: 50,000,000 تومان بستانکار
در نتیجه طلب شرکت دوباره به حساب مشتری بازمی‌گردد.
چرا حساب مشتری دوباره بدهکار میشود؟
زیرا دریافت چک در ابتدا باعث شده بود بدهی مشتری از حساب او خارج و به اسناد دریافتنی منتقل شود.
وقتی مشخص میشود چک قابل وصول نیست، شرکت همچنان از مشتری طلبکار است.
بنابراین طلب باید دوباره در حساب مشتری نشان داده شود.
ثبت حسابداری چک در جریان وصول که برگشت خورده است
فرض کنید چک ابتدا برای وصول به بانک تحویل داده شده و در حساب «اسناد در جریان وصول» ثبت شده است.
ثبت انتقال به بانک:
اسناد در جریان وصول: بدهکار
اسناد دریافتنی: بستانکار
اگر چک برگشت بخورد:
حساب مشتری: بدهکار
اسناد در جریان وصول: بستانکار
به این ترتیب چک از حالت در جریان وصول خارج و بدهی مشتری دوباره برقرار میشود.
ثبت هزینه برگشت چک
گاهی بانک بابت برگشت یا عملیات مرتبط با چک هزینه‌ای از حساب کسر می‌کند.
فرض کنید بانک 100,000 تومان هزینه کسر کرده است.
ثبت نمونه:
هزینه خدمات و کارمزد بانکی: 100,000 تومان بدهکار
بانک: 100,000 تومان بستانکار
اگر طبق توافق تجاری این هزینه باید از مشتری دریافت شود، نحوه ثبت میتواند با توجه به سیاست حسابداری شرکت متفاوت باشد.
ثبت وصول چک برگشتی پس از تسویه
فرض کنید مشتری پس از برگشت چک، بدهی 50,000,000 تومانی خود را از طریق واریز بانکی پرداخت می‌کند.
ثبت:
بانک: 50,000,000 تومان بدهکار
حساب مشتری: 50,000,000 تومان بستانکار
اکنون طلب مربوط به چک برگشتی تسویه شده است.
ثبت حسابداری چک پرداختی برگشتی
حالا شرایط را از دید صادرکننده چک بررسی کنیم.
فرض کنید شرکت 70,000,000 تومان به تأمین‌کننده بدهکار بوده و یک چک برای او صادر کرده است.
در صورت استفاده از حساب «اسناد پرداختنی»، ثبت زمان صدور میتواند چنین باشد:
حساب تأمین‌کننده: 70,000,000 تومان بدهکار
اسناد پرداختنی: 70,000,000 تومان بستانکار
اگر چک پاس نشود و تعهد شرکت دوباره به حساب تأمین‌کننده بازگردد:
اسناد پرداختنی: 70,000,000 تومان بدهکار
حساب تأمین‌کننده: 70,000,000 تومان بستانکار
به این ترتیب بدهی شرکت به تأمین‌کننده دوباره در حساب او نمایش داده میشود.
ساختار دقیق ثبت میتواند بسته به کدینگ حساب‌ها و روال نرم‌افزار حسابداری شرکت متفاوت باشد.
مثال کامل چک برگشتی دریافتی
فرض کنید شرکت آریا به مشتری خود 100,000,000 تومان کالا فروخته است.
مرحله اول: فروش نسیه
حساب مشتری: 100,000,000 بدهکار
فروش: 100,000,000 بستانکار
مرحله دوم: دریافت چک
اسناد دریافتنی: 100,000,000 بدهکار
حساب مشتری: 100,000,000 بستانکار
مرحله سوم: برگشت چک
حساب مشتری: 100,000,000 بدهکار
اسناد دریافتنی: 100,000,000 بستانکار
در این مرحله مشتری دوباره 100 میلیون تومان به شرکت بدهکار است.
مرحله چهارم: تسویه توسط مشتری
اگر مشتری وجه را به حساب شرکت واریز کند:
بانک: 100,000,000 بدهکار
حساب مشتری: 100,000,000 بستانکار
بدهی مشتری تسویه میشود.
چک برگشتی در نرم‌افزار حسابداری چگونه ثبت میشود؟
در یک نرم‌افزار حسابداری مناسب، وضعیت هر چک باید قابل پیگیری باشد.
برای چکهای دریافتی ممکن است وضعیت‌های زیر وجود داشته باشد:
نزد صندوق
در جریان وصول
وصول‌شده
واگذارشده
برگشت‌خورده
تسویه‌شده
همچنین بهتر است برای هر چک اطلاعاتی مانند موارد زیر ثبت شود:
شماره چک
شناسه صیادی
مبلغ
تاریخ سررسید
بانک
شعبه
صادرکننده
طرف حساب
تاریخ برگشت
علت برگشت
وضعیت رفع سوءاثر
توضیحات پیگیری
این اطلاعات کمک می‌کنند واحد مالی دقیقاً بداند کدام مطالبات هنوز وصول نشده‌اند.
تفاوت چک برگشتی با چک معوق چیست؟
این دو مفهوم نباید با هم اشتباه گرفته شوند.
چک معوق یا وصول‌نشده چکی است که ممکن است هنوز برای وصول ارائه نشده یا بانک هنوز آن را پرداخت نکرده باشد.
اما چک برگشتی چکی است که برای تمام یا بخشی از آن گواهی عدم پرداخت صادر شده است. این تعریف در دستورالعمل جاری بانک مرکزی نیز تصریح شده است.
آیا هر چک برگشتی باعث محکومیت کیفری میشود؟
خیر.
برگشت خوردن چک به‌تنهایی به این معنی نیست که در تمام موارد صادرکننده محکومیت کیفری خواهد داشت.
امکان تعقیب کیفری به شرایط صدور چک و سایر ضوابط قانون صدور چک بستگی دارد. قانون برای صدور چک بلامحل مقررات کیفری دارد، اما موارد استثنا و شرایط خاص نیز وجود دارد.
برای یک پرونده مشخص، بررسی حقوقی جداگانه ضروری است.
چطور از دریافت چک پرریسک جلوگیری کنیم؟
پیشگیری از چک برگشتی معمولاً بسیار کم‌هزینه‌تر از پیگیری آن است.
کسب‌وکارها می‌توانند قبل از پذیرش چک:
اطلاعات چک صیادی را کنترل کنند.
وضعیت صادرکننده را استعلام کنند.
تاریخ و مبلغ چک را بررسی کنند.
اطلاعات روی برگه را با سامانه صیاد تطبیق دهند.
از تأیید صحیح چک در سامانه مطمئن شوند.
سابقه تجاری مشتری را در نظر بگیرند.
برای مبالغ بالا اعتبارسنجی دقیق‌تری انجام دهند.
طبق مقررات، بانک مرکزی امکان استعلام برخی اطلاعات مربوط به وضعیت صادرکننده، از جمله سابقه چک برگشتی در سه سال اخیر و تعهدات چکهای تسویه‌نشده را برای دریافت‌کنندگان چک فراهم می‌کند.
چرا مدیریت چک برگشتی برای کسب‌وکار مهم است؟
چک برگشتی مستقیماً روی جریان نقدی اثر دارد.
اگر یک شرکت فروش خود را بر اساس دریافت چک انجام دهد اما چک در موعد مقرر وصول نشود، ممکن است خودش نیز برای پرداخت حقوق، خرید کالا یا تسویه با تأمین‌کنندگان با مشکل مواجه شود.
بنابراین چک برگشتی فقط یک «سند وصول‌نشده» نیست؛ بلکه بخشی از مدیریت مطالبات و نقدینگی است.
گزارش منظم چکهای برگشتی میتواند به مدیر کمک کند مشتریان پرریسک را شناسایی کند و سیاست اعتباری شرکت را بهبود دهد.
اشتباهات رایج در حسابداری چک برگشتی
باقی گذاشتن چک در اسناد دریافتنی
پس از برگشت، وضعیت چک باید در سیستم اصلاح شود. باقی گذاشتن آن به عنوان یک سند دریافتنی عادی میتواند گزارش مطالبات را اشتباه کند.
فراموش کردن بدهکار کردن مجدد مشتری
اگر چک برگشت بخورد، طلب شرکت از مشتری از بین نرفته است.
بنابراین در روش معمول، بدهی مشتری باید دوباره در حساب او منعکس شود.
ثبت نکردن کارمزد بانکی
اگر بانک هزینه‌ای کسر کرده باشد و حسابدار آن را ثبت نکند، مغایرت بانکی ایجاد میشود.
مشخص نکردن وضعیت چک در نرم‌افزار
صرفاً ثبت سند حسابداری کافی نیست. وضعیت عملیاتی چک نیز باید به «برگشتی» تغییر کند.
جمع‌بندی
چک برگشتی چکی است که تمام یا بخشی از مبلغ آن توسط بانک پرداخت نشده و برای آن گواهی عدم پرداخت صادر شده است.
این اتفاق میتواند برای صادرکننده محدودیت‌های بانکی و اعتباری ایجاد کند و برای دارنده نیز به معنای باقی ماندن طلب و نیاز به پیگیری باشد.
طبق مقررات جاری، رفع سوءاثر میتواند از راه‌هایی مانند تأمین و وصول وجه، مسدود کردن مبلغ چک، ارائه لاشه چک، رضایتنامه رسمی، حکم یا نامه قضایی و در شرایط مشخص گذشت سه سال انجام شود.
از نظر حسابداری نیز اگر چک دریافتی مشتری برگشت بخورد، معمولاً مبلغ از اسناد دریافتنی خارج و دوباره به حساب مشتری منتقل میشود.
مدیریت دقیق چکهای برگشتی به کسب‌وکار کمک می‌کند مطالبات، نقدینگی و وضعیت مشتریان را دقیق‌تر کنترل کند.
